Yapay zekâ kullanım beyanı: ChatGPT kullanımını çalışmanda nasıl belgelersin?

Yapay zekâ kullanım beyanı pek çok öğrenci için kafa karıştırıcıdır, çünkü tüm üniversiteler için geçerli tek bir kural yoktur. Bazı derslerde dönem ödevinde yapay zekâ serbesttir, bazılarında yalnızca kısmen izin verilir ve çoğu zaman belirleyici olan, ödev yönergesinde, üniversitenin yönetmeliğinde veya tezindeki etik beyan sayfasında ne yazdığıdır.

Bu rehberde yapay zekâ kullanımını ne zaman belgelemen gerektiğini, düzgün bir YZ ekinin nasıl göründüğünü ve teslimden önce hangi hatalardan kaçınman gerektiğini öğreneceksin. Mimir Mentor, entegre intihal kontrolü sunan, yapay zekâ destekli bir akademik yazım platformudur ve teslimden önce sana dikkat çeken yerleri, kaynaksız ifadeleri ve yapay zekâya özgü pasajları gösterir.

Yapay zekâ kullanımını ne zaman beyan etmelisin?

Bir araç çalışmana içerik veya dil açısından belirgin şekilde müdahale ediyorsa ve üniversitenin kuralları bu kullanımın belgelenmesini istiyorsa, yapay zekâ kullanımını her zaman beyan etmelisin. Bu özellikle metin üretme, ifade önerileri, bölüm planı önerileri, yapay zekâ destekli literatür taraması ve görsel, tablo ya da analiz üretimi için önemlidir. Salt yazım ve dil bilgisi düzeltmesi ise çoğu zaman farklı değerlendirilir; ama burada da belirleyici olan üniversitenin ve hocanın ya da danışmanının kurallarıdır.

Emin değilsen eksik değil, fazla belgele. Ekte kısa ve düzgün bir yapay zekâ beyanı, etik beyan sayfanda açıklanmamış bir boşluktan neredeyse her zaman daha az sorun çıkarır.

Üniversitelerde gerçekten hangi kurallar geçerli?

Tüm üniversiteler için tek tip bir beyan zorunluluğu yoktur. Belirleyici olan her zaman üniversitenin, bölümünün ve somut sınavın ya da ödevin kurallarıdır. Bu yüzden genel bir evet-hayır kuralı aramak yerine senin çalışman için geçerli düzenlemeyi bulmak daha faydalıdır.

Türkiye’de ortak çerçeveyi Yükseköğretim Kurulunun Mayıs 2024’te yayımladığı Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber çizer (Kaynak: YÖK Etik Rehberi). Rehberin temel mesajları açıktır: Üretken yapay zekâ bir çalışmanın nihai sorumluluğunu bir araştırmacı gibi üstlenemeyeceği için bilimsel çalışmalarda yazar olarak yer alamaz. Literatür taramasında kullanılabilir, ancak uydurma kaynakları gerçekmiş gibi sunabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Çeviri ve dil kontrolünde de kullanılabilir; ortaya çıkan metnin nihai sorumluluğu yine yazara aittir. Şeffaflık ilkesi ise yapay zekânın hangi işlevlerinin araştırmanın hangi aşamalarında ve ne boyutta kullanıldığının açıkça belirtilmesini ister. Raporlama için rehber somut bir liste verir: hangi aracın, ne zaman, çalışmanın hangi aşamasında veya yerinde kullanıldığı ve aracın sürümü belirtilmelidir.

Rehber bir kanun değil, yol gösterici bir metindir. Ayrıntıları üniversiteler, enstitüler ve fakülteler kendi yönergeleri ve tez yazım kılavuzlarıyla belirler: Bazıları yapay zekâyı ödevlerde genel olarak serbest bırakır, bazıları yalnızca hocanın izin verdiği durumlarda kabul eder, bazıları da tezin ekinde ayrı bir beyan ister. Açıklanmadan kullanılan yapay zekâ metinleri, üniversitenin kurallarına göre etik ihlal veya kopya girişimi olarak değerlendirilebilir.

Genel bir yasa, üniversitenin kurallarının yerini tutmaz. YÖK rehberinin kendisi de Türkiye’de henüz doğrudan yapay zekâya ilişkin bir mevzuat bulunmadığını belirtir. AB Yapay Zekâ Yasasının 50. maddesindeki şeffaflık yükümlülükleri ise esas olarak sağlayıcılara ve kamuya yönelik belirli yayınlara hitap eder. Dönem ödevleri, seminer çalışmaları veya bitirme tezleri için pratikte belirleyici olan üniversitenin yönetmeliği, ödev yönergesi ve etik beyan sayfasıdır (Kaynak: AB Yapay Zekâ Yasası Md. 50).

Üniversitende yapay zekânın genel olarak serbest olup olmadığını ve hocaların şüpheli durumlarda nasıl ilerlediğini öğrenmek istiyorsan Üniversitede yapay zekâ metinleri: Neye izin var? yazımızı da oku.

Teslimden önce metninde dikkat çeken yapay zekâ kalıpları veya kaynaksız ifadeler olup olmadığını kontrol et

Yapay zekâ kullanımını doğru şekilde nasıl belgelersin?

İyi bir belgeleme, eki gereksiz yere şişirmeden çalışma sürecini izlenebilir kılar. Pratikte iki yöntem özellikle iyi işler: sınırlı kullanım için kısa bir yapay zekâ beyanı ve daha yoğun ya da yöntem açısından önemli kullanım için ayrıntılı bir YZ kullanım listesi.

1. yöntem: Ekte kısa bir yapay zekâ beyanı

Yapay zekâyı yalnızca noktasal olarak kullandıysan, kaynakçadan sonra kısa bir beyan çoğu zaman yeterlidir. Burada aracı, amacı ve ilgili bölümleri ya da çalışma adımlarını belirtirsin.

Kısa bir yapay zekâ beyanı örneği
Bu çalışmada üretken yapay zekâ araçlarından destek amaçlı yararlanılmıştır. ChatGPT (GPT-4o), fikir geliştirme ve 2. ile 4. bölümdeki bazı ifadelerin dil açısından düzenlenmesi için kullanılmıştır. Perplexity, literatür taramasında ilk yönlendirme amacıyla kullanılmış; önerilen tüm kaynaklar daha sonra bağımsız olarak kontrol edilmiştir. İçeriğin oluşturulması, değerlendirilmesi ve kaynak çalışması yazar tarafından bağımsız olarak yapılmıştır.

2. yöntem: Ayrıntılı belgelemeyle YZ kullanım listesi

Yapay zekâyı daha sık kullandıysan veya üniversiten daha fazla şeffaflık istiyorsa, YZ kullanım listesi daha iyi bir çözümdür. Her araç ve kullanım amacı için en az model veya sürüm, tarih, kullanım amacı ve ilgili metin yerlerini yazarsın. Bazı üniversiteler ayrıca istemleri (prompt), ekran görüntülerini, dışa aktarımları veya sohbet kimliklerini görmek ister.

YZ kullanım listesi örneği
Araç: ChatGPT (GPT-4o)
Kullanım amacı: Alternatif giriş cümleleri önermek
İlgili yer: Bölüm 1.1
Tarih: 08.03.2026
Belgeleme: İlgili sohbet geçmişinin ekran görüntüsü ekte

İyi bir YZ kullanım listesinde neler olmalı?

İyi bir YZ kullanım listesi kısa ama denetlenebilirdir. Yalnızca ChatGPT kullanıldı yazmak yetmez. Bunun yerine değerlendiren kişi, hangi aracı ne zaman ve ne için kullandığını ve bilimsel emeğin yine de sana ait olup olmadığını anlayabilmelidir.

Kaynaklarınla arasındaki ayrım da önemlidir: Yapay zekâ araçları normalde bir kitap veya dergi makalesi gibi kaynakçaya girmez. Bir yapay zekâ çıktısı çalışmanın inceleme konusunun kendisiyse durum farklı olabilir. Öğrenci çalışmalarının çoğunda ise ayrı bir YZ eki veya YZ kullanım listesi daha temiz bir çözümdür.

Hangi hatalardan kaçınmalısın?

En sorunlu hatalar yazarken değil, eksik belgelemede ve kontrol edilmemiş yapay zekâ çıktılarında ortaya çıkar. Yapay zekâ kullanımı aslında kısmen serbest olsa bile birçok çalışma tam da bu noktada sorun yaşar.

• Yapay zekâdan hiç bahsetmemek: Üniversiten şeffaflık istiyorsa susmak, kısa ve düzgün bir belgelemeden daha risklidir.
• Sadece aracı yazıp amacı yazmamak: ChatGPT kullanıldı kimsenin işine yaramaz. Belirleyici olan, yapay zekâyı ne için ve nerede kullandığındır.
• Uydurma kaynakları almak: Özellikle yapay zekâ ile literatür taramasında her kaynağı kendin kontrol etmelisin. Emin değilsen uydurma literatürü almak yerine bir literatür taraması aracı kullan.
• Yapay zekâ çıktılarını kendi ifaden gibi sunmak: Üniversiten bu konuda şeffaflık istiyorsa, büyük ölçüde düzenlenmiş YZ pasajlarını bile eleştirmeden tamamen kendi emeğin gibi görmemelisin.
• Yapısız, aşırı belgeleme: Her istem filtrelenmeden eke girmez. Çalışmanın oluşumu için gerçekten önemli olanı belgele.

Üniversitelerin bu tür durumları ne kadar ciddiye aldığını Almanya’dan bir mahkeme kararı da gösteriyor: Kassel İdare Mahkemesi, Kassel Üniversitesinin izinsiz yapay zekâ kullanımını ağır bir kopya girişimi sayıp sınavları başarısız ilan etmesinin ardından iki öğrencinin açtığı davaları Şubat 2026’da reddetti (Kaynak: Kassel İdare Mahkemesi, Almanca). Mahkeme aynı zamanda konunun temel önemi nedeniyle istinaf yolunu açık bıraktı. Karar özellikle bir şeyi gösteriyor: İzinsiz veya düzgün belgelenmemiş yapay zekâ kullanımının ciddi sonuçları olabilir. Türkiye’de de sonuçları üniversitenin disiplin ve sınav kuralları belirler; tek bir karar genel kuralların yerini tutmaz.

Mimir gibi düzeltme araçlarını da beyan etmeli misin?

Salt düzeltme araçlarını çoğu zaman üretken yazım yardımcılarıyla aynı şekilde beyan etmen gerekmez. Bir araç ağırlıklı olarak yazım, dil bilgisi veya üslubu kontrol ediyorsa birçok üniversite bunu izin verilen bir yardımcı araç gibi görür. Ama bir araç sana yeni ifadeler, bölüm planları veya tüm pasajlar ürettiği anda, kullanım belgelenmesi gereken yapay zekâ desteğine yaklaşır. YÖK rehberi de çeviri ve dil kontrolünde yapay zekâya izin verir, ancak son metnin kontrolünü ve sorumluluğunu yazara bırakır.

Mimir Mentor için bu pratikte şu anlama gelir: Yapay zekâ destekli metin düzeltme özelliğini yalnızca yazım, dil bilgisi ve noktalama önerileri için kullanıyorsan, bu çoğu zaman bir düzeltme yardımı gibi değerlendirilir. Yeniden yazma veya yapay zekâ destekli yazım desteği gibi işlevleri de kullanıyorsan, bu kullanımları belgelemen daha doğru olur. Dikkat çeken yapay zekâ kalıpları, intihal ve kaynaksız ifadeler için entegre kontrolde ise yeni içerik üretmek değil, teslimden önce kendi kendini kontrol etmek söz konusudur.

Dikkat çeken veya fazla pürüzsüz pasajları teslimden önce akademik bir dille yeniden yaz

Teslimden önce en mantıklı nasıl ilerlersin?

En güvenli yol, yapay zekâ kullanımını sonda bir şekilde yeniden kurmaya çalışmak değil, baştan itibaren not almaktır. Böylece teslimden hemen önce hangi kullanımı açıklaman gerektiğini ve hangi yerlerin hâlâ düzenlenmesi gerektiğini tahmin etmek zorunda kalmazsın.

1. Yazarken not al: Hangi aracı ne için kullandığını hemen not et. Böylece sonradan hiçbir şeyi hafızandan çıkarmak zorunda kalmazsın.
2. Yalnızca önemli YZ kullanımlarını belgele: Çalışmaya içerik veya dil açısından gerçekten müdahale eden kullanımları kaydet.
3. Kaynakları ve bilgileri kendin kontrol et: Asla yalnızca yapay zekânın cevaplarına güvenme. Literatürü, verileri ve alıntıları her zaman orijinal kaynaktan doğrula.
4. Ek veya YZ kullanım listesi hazırla: Belgelemeni üniversitenin ve enstitünün kurallarına göre düzgün biçimde oluştur.
5. Teslimden önce metnini kendin kontrol et: Resmî teslimden önce kaynaksız ifadeleri, çok pürüzsüz pasajları ve olası sorunlu yerleri görmek için bir öz kontrol yap.

• Kurallar okundu: Sadece üniversitenin genel duyurularını değil, somut ödev yönergesini de kontrol et.
• YZ kullanımı izlenebilir şekilde belgelendi: Araç, amaç, tarih ve ilgili yerler kayıt altında.
• Kaynaklar doğrulandı: Yapay zekâdan gelen hiçbir kaynak kontrol edilmeden alınmadı.
• Dikkat çeken yerler düzenlendi: Kendi argümanların, örneklerin ve düzgün atıfların eklendi.
• Etik beyan uygun şekilde verildi: Üniversiten istiyorsa yapay zekâ beyanı eklendi.

Mimir Mentor, AB’deki sunucularıyla GDPR’ye (AB Genel Veri Koruma Tüzüğü) uygun çalışır. Metinlerin üçüncü kişilerle paylaşılmaz ve herkese açık bir karşılaştırma veritabanına eklenmez. Böylece intihal kontrolünü, yapay zekâ uyarılarını, metin düzeltmeyi ve literatür çalışmasını teslimden önce tek bir iş akışında kullanabilirsin.

Belgelemenin ardından kuralları ve kontrol sürecini de anlamak istiyorsan Üniversitede yapay zekâ metinleri: Neye izin var?, Yapay zekâ tespiti ve Kaynak göstermeyi unutmak yazılarıyla devam et.

SSS: Yapay zekâ kullanım beyanı hakkında sık sorulan sorular